DWA RAZY WI─śKSZA TRAKCJA, STO RAZY WI─śCEJ PROBLEM├ôW: KR├ôTKA HISTORIA 4├Ś4, CZ.1

February 22, 2019
Oczywiste zalety przeniesienia mocy na wszystkie cztery ko┼éa poci─ůga┼éy in┼╝ynier├│w od pierwszych dni istnienia samochodu. Budowa funkcjonalnego, trwa┼éego i przede wszystkim niezawodnego nap─Ödu na wszystkie ko┼éa nie jest jednak ┼éatwa, wi─Öc potrzeba by┼éo troch─Ö czasu, by idea 4├Ś4 si─Ö rozprzestrzeni┼éa. Chocia┼╝ pierwsze pr├│by podj─Öto na prze┼éomie XIX i XX wieku, samochody z w┼éa┼Ťciwym nap─Ödem na cztery ko┼éa pojawi┼éy si─Ö dopiero w latach 60. Masowo┼Ť─ç 4├Ś4 (prawie ka┼╝dy producent samochod├│w oferuje taki nap─Öd) to ju┼╝ sprawa bardzo wsp├│┼éczesna. Podobnie jak w przypadku wi─Ökszo┼Ťci innowacji motoryzacyjnych, istnia┼éy dwie ga┼é─Özie rozwoju, kt├│re do nich doprowadzi┼éy ÔÇô sport motorowy i badania wojskowe.

G┼é├│wna zaleta systemu 4├Ś4 by┼éa tak oczywista, ┼╝e zauwa┼╝yli j─ů ju┼╝ pierwsi tw├│rcy samochod├│w. Szybko jednak okaza┼éo si─Ö, ┼╝e stoj─ů przed nimi wa┼╝niejsze wyzwania. Nie┼éatwa okaza┼éa si─Ö ju┼╝ sama jazda na wi─Ökszej liczbie osi w taki spos├│b, ┼╝eby przy pierwszej okazji nie pogubi─ç wszystkich z─Öbatek. In┼╝ynierowie musieli ponadto poradzi─ç co┼Ť na poruszanie si─Ö po drogach nieutwardzonych i na tak oburzaj─ůce oczekiwania, jak rozwijanie pr─Ödko┼Ťci wi─Ökszych ni┼╝ id─ůcy cz┼éowiek (nie m├│wi─ůc ju┼╝ o tym, ┼╝e dobrze by by┼éo, gdyby jednostka nap─Ödowa nie wa┼╝y┼éa dwa razy wi─Öcej ni┼╝ reszta samochodu).

Nie jest wi─Öc zaskoczeniem, ┼╝e w czasach, gdy trudno┼Ť─ç sprawia┼éo rozwi─ůzywanie tak podstawowych problem├│w, jak uk┼éad kierowniczy, skuteczne hamowanie czy przygotowanie mieszanki paliwowo-powietrznej, nap─Öd na cztery ko┼éa trafi┼é do szuflady z napisem ÔÇ×by┼éoby mi┼éoÔÇŁ i z priorytetem ustawionym na ÔÇ×mo┼╝e kiedy┼ŤÔÇŁ.

Mimo wszystko szansa na podwojenie trakcji poprzez zaprz─Ögni─Öcie do pracy drugiej osi nie dawa┼éa in┼╝ynierom spa─ç. Eksperymentowano z wieloma systemami, w tym z do┼Ť─ç dziwacznymi, oraz z wieloma futurystycznymi pomys┼éami, kt├│re dopiero teraz wr├│ci┼éy do ┼éask. W pojazdach wojskowych wi─Öcej ni┼╝ jedna nap─Ödzana o┼Ť szybko sta┼éa si─Ö do┼Ť─ç powszechna, cho─ç nadal nie by┼éy to prawdziwe nap─Ödy na wszystkie ko┼éa.

Posiadanie dw├│ch nap─Ödzanych osi z ty┼éu i jednej sterowanej z przodu by┼éo typowe dla terenowych ci─Ö┼╝ar├│wek, i mia┼éo to sens ÔÇô przed nap─Ödem 6├Ś4 nie sta┼éa nawet po┼éowa tych problem├│w, kt├│re napotykali in┼╝ynierowie pracuj─ůcy nad 4├Ś4. Technologia ta zosta┼éa z powodzeniem zastosowana przez ┼áKOD─ś w modelu 903 (pokazany na g├│rze artyku┼éu), opartym na cywilnej limuzynie SUPERB i wprowadzonym w 1936 roku jako pojazd terenowy 6├Ś4.

Po obu stronach ┼╝elaznej kurtyny nap─Öd 4├Ś4 by┼é przez d┼éugi czas ograniczony do specjalnych zastosowa┼ä i bardzo niewielu specjalnie zaprojektowanych samochod├│w. Dopiero w latach 80. Grupa Volkswagena, a dok┼éadniej Audi, zacz─Ö┼éa si─Ö zastanawia─ç, czy 4├Ś4 mo┼╝e by─ç u┼╝yteczne r├│wnie┼╝ dla normalnych kierowc├│w i nie tylko w trudnym terenie. Pomy┼Ťlano tak┼╝e, ┼╝e mo┼╝e mie─ç pewne zalety w rajdach samochodowych.

Nadal nie jest jasne, kto zaprojektowa┼é pierwszy pojazd z nap─Ödem na wszystkie ko┼éa. Pionierem by┼é na pewno francuski producent samochod├│w Latil, kt├│ry budowa┼é samochody z przedni─ů (!) osi─ů nap─Ödzan─ů w pe┼énym wymiarze czasu pracy i tyln─ů nap─Ödzan─ů okresowo. Nazywanie tych pojazd├│w ÔÇ×samochodamiÔÇŁ by┼éoby jednak troch─Ö myl─ůce. Chocia┼╝ by┼éy to pojazdy ko┼éowe z silnikami spalinowymi, by┼éy to tzw. ci─ůgniki ÔÇô zaprojektowane do holowania element├│w artylerii i przemieszczania ci─Ö┼╝kich ┼éadunk├│w w trudnym terenie.

Powszechnie uwa┼╝a si─Ö, ┼╝e pierwszy prawdziwy samoch├│d 4├Ś4 zosta┼é wyprodukowany przez Spykera, producenta samochod├│w z Trompenburga ko┼éo Amsterdamu w Holandii. W 1903 r. firma wprowadzi┼éa na rynek model 60 KM 4WD nap─Ödzany przez sze┼Ťciocylindrowy silnik liniowy o pojemno┼Ťci 8,7 litra. Ten samoch├│d wy┼Ťcigowy, zaprojektowany przez belgijskiego in┼╝yniera Josepha Valentina LavioletteÔÇÖa (jego nazwiskiem nazwano pi─Öknego Spykera C8 Laviolette z 2000 roku), mia┼é si─Ö ┼Ťciga─ç w rajdzie Pary┼╝ ÔÇô Pekin. Ostatecznie nie zosta┼é u┼╝yty z powod├│w finansowych i nierozwi─ůzanych problem├│w technicznych.

To auto by┼éo nie tylko pierwszym samochodem z silnikiem o spalaniu wewn─Ötrznym i z nap─Ödem na wszystkie ko┼éa, ale te┼╝ wykorzystywa┼éo pierwszy sze┼Ťciocylindrowy silnik z zap┼éonem iskrowym i jako pierwsze u┼╝ywa┼éo hamulc├│w na wszystkich czterech ko┼éach. Wysokie koszty produkcji i s┼éaba sprzeda┼╝ doprowadzi┼éy w ko┼äcu do bankructwa Spykera ÔÇô pierwszego, ale nie ostatniego. Upad┼éo┼Ť─ç sta┼éa si─Ö dla Spykera swego rodzaju tradycj─ů. Nie jest ┼éatwo by─ç innowatorem.

Niekt├│rzy jednak radzili sobie znacznie lepiej. Nast─Öpnym w kolejce do tytu┼éu tw├│rcy 4├Ś4 jest Ferdinand Porsche. W 1900 r. zaprojektowa┼é pojazd z nap─Ödem na wszystkie ko┼éa, cho─ç jeszcze nie pod w┼éasnym nazwiskiem ÔÇô pracowa┼é dla austriackiego producenta ci─Ö┼╝ar├│wek Jacoba Lohnera. Zaledwie 25-letni Porsche znalaz┼é eleganckie rozwi─ůzanie dla tak trudnych problem├│w, jak potrzeba u┼╝ycia trzech dyferencja┼é├│w lub wielu wa┼é├│w nap─Ödowych i p├│┼éosi. W czasach, gdy nie by┼éo jeszcze jasne, czy energia elektryczna lub spalanie wewn─Ötrzne stan─ů si─Ö g┼é├│wnym ┼║r├│d┼éem zasilania przez nast─Öpne 100 lat, zdecydowa┼é si─Ö ÔÇ×rozwi─ůza─çÔÇŁ problem poprzez umieszczenie czterech silnik├│w elektrycznych w pia┼Ťcie ko┼éa.

Wkr├│tce okaza┼éo si─Ö, ┼╝e zasi─Ög samochodu elektrycznego nie jest wystarczaj─ůcy, ale Porsche po raz kolejny znalaz┼é rozwi─ůzanie problemu, nad kt├│rym przemys┼é samochod├│w elektrycznych pracuje ci─Ö┼╝ko nawet dzisiaj. Doda┼é silnik spalinowy, kt├│ry na┼éadowa┼é akumulatory, kt├│re z kolei zasila┼éy silniki elektryczne.W pewnym sensie zbudowa┼é pierwszy w historii pojazd hybrydowy 4├Ś4, czyli co┼Ť, co jest obecnie uwa┼╝ane za rozwi─ůzanie nowoczesne.

W pierwszej dekadzie XX wieku inna firma rozpocz─Ö┼éa produkcj─Ö pojazd├│w z nap─Ödem na wszystkie ko┼éa. Caldwel-Vale z Australii zbudowa┼é ci─Ö┼╝ar├│wki, kt├│re mia┼éy nie tylko nap─Öd na wszystkie ko┼éa, ale tak┼╝e uk┼éad kierowniczy na cztery ko┼éa. Maszyny te nie u┼╝ywa┼éy opon ÔÇô toczy┼éy si─Ö na masywnych stalowych felgach. Daimler-Benz by┼é kolejnym producentem, kt├│ry po 1903 r. wprowadzi┼é na rynek kilka maszyn 4├Ś4, a niekt├│re z nich mia┼éy nawet sterowanie wszystkimi ko┼éami. By┼éy to jednak specjalnie opracowane wojskowe ci─Ö┼╝ar├│wki terenowe i holownicze pojazdy artyleryjskie. Pierwszy osobisty samoch├│d terenowy Daimlera, zwany Dernburg-Wagen, zosta┼é wprowadzony na rynek w 1907 r. i mia┼é obydwie osie zar├│wno nap─Ödzane, jak i sterowane.

W 1908 r. nap─Ödy na wszystkie ko┼éa trafi┼éy do Ameryki, kiedy to imigranci Zachow i Besserdich za┼éo┼╝yli firm─Ö Four Wheel Drive Auto Co. w pobli┼╝u miasta Oshkosh, od kt├│rego p├│┼║niej nazwano t─Ö firm─Ö. Ich produkty s─ů uwa┼╝ane za pierwsze masowo produkowane na ┼Ťwiecie samochody z nap─Ödem na wszystkie ko┼éa. By┼éy u┼╝ywane zar├│wno w wojsku ameryka┼äskim, jak i brytyjskim podczas I wojny ┼Ťwiatowej. Tak jest do dzi┼Ť i nawet nazwa si─Ö nie zmieni┼éa.

W czasie I wojny ┼Ťwiatowej rozw├│j pojazd├│w wojskowych 4├Ś4 oczywi┼Ťcie przyspieszy┼é, ale prawie bez wyj─ůtku by┼éy to ogromne, jednozadaniowe pojazdy. W okresie mi─Ödzywojennym niewiele si─Ö zmieni┼éo. Mimo ┼╝e kilka firm (Nash, Marmon-Herrington, Dodge) by┼éo zainteresowanych rozwojem nap─Öd├│w na wszystkie ko┼éa, klienci nadal byli g┼é├│wnie wojskowi. Ciekawymi wyj─ůtkami s─ů pojazdy wygl─ůdaj─ůce cywilnie (cho─ç stworzone do u┼╝ytku wojskowego) i powsta┼ée w kooperacji ÔÇô Mercedes-Benz G6 i BMW 325 4├Ś4. Zastosowano w nich trzy mechanizmy r├│┼╝nicowe z blokad─ů, w pe┼éni niezale┼╝ne zawieszenie na wszystkich ko┼éach oraz sterowanie czterema ko┼éami. Niekt├│re z ich rozwi─ůza┼ä in┼╝ynieryjnych nadal mo┼╝na znale┼║─ç w Mercedes-Benz Unimog i (w pewnym stopniu) r├│wnie┼╝ w Mercedesie klasy G.

Kolejn─ů ciekaw─ů koncepcj─Ö systemu nap─Ödu na cztery ko┼éa opracowa┼é w latach 20. ubieg┼éego wieku Citro├źn, kt├│ry zast─ůpi┼é tyln─ů o┼Ť g─ůsienicami. System p├│┼ég─ůsienicowy nabra┼é rozp─Ödu, a w czasie II wojny ┼Ťwiatowej sta┼é si─Ö niezwykle popularny po obu stronach konfliktu. Citro├źn na swoich g─ůsienicach przejecha┼é przez Sahar─Ö w 1922 r. i odtworzy┼é podr├│┼╝e Marco Polo na pocz─ůtku lat 30. W ZSRR nap─Öd na cztery ko┼éa zosta┼é wprowadzony wraz z GAZ-61, kt├│ry powsta┼é w 1938 roku przez zamontowanie nadwozia samochodu osobowego M2 na masywnym nowym podwoziu z systemem 4├Ś4. W pewnym sensie by┼é to jeden z pierwszych cywilnych samochod├│w 4├Ś4 na ┼Ťwiecie. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nich by┼éa jednak nadal w kolorze militarnej zieleni i tylko oficerowie wojskowi mogli cieszy─ç si─Ö mo┼╝liwo┼Ťci─ů wspinania si─Ö na 38-stopniowe wzg├│rza i przejazdu przez 72-centymetrow─ů wod─Ö. Wersje cywilne by┼éy do┼Ť─ç rzadkie, a ich istnienie cz─Ö┼Ťciowo wynika┼éo z faktu, ┼╝e tajna policja nie mog┼éa rzuca─ç si─Ö w oczy.

Inn─ů ciekaw─ů postaci─ů w historii rozwoju 4├Ś4 jest Harlond Arminius Miller, ameryka┼äski in┼╝ynier, kt├│ry budowa┼é samochody i silniki dla Indy 500 w latach 20. i 30. Jego samochody odnios┼éy dziewi─Ö─ç zwyci─Östw w wy┼Ťcigach rozgrywanych w Indianapolis, jego silniki trzy kolejne, a w innych wy┼Ťcigach wygranych by┼éo jeszcze wi─Öcej. Miller zbudowa┼é pierwszy samoch├│d wy┼Ťcigowy z nap─Ödem na przednie ko┼éa (Miller 122 FWD ÔÇô dwulitrowy, czterocylindrowy z p├│┼ékulistymi g┼éowicami i ┼éadowark─ů, daj─ůcy moc 235 KM), a tak┼╝e opracowa┼é pierwszy samoch├│d wy┼Ťcigowy 4├Ś4.

Miller by┼é geniuszem technicznym, ale jego finanse by┼éy w ci─ůg┼éym chaosie. Zaprzyja┼║ni┼é si─Ö z innym rewolucjonist─ů in┼╝ynieryjnym, Prestonem Tuckerem (kt├│ry p├│┼║niej mia┼é zap┼éaci─ç za pogrzeb Millera), i w ramach jednego z wielu wsp├│lnych innowacyjnych przedsi─Öwzi─Ö─ç stworzyli Tucker Combat Car. U┼╝yto w nim zaawansowanego i sprytnie zaprojektowanego nap─Ödu 4├Ś4 oraz unikalnej wie┼╝y karabinowej. Chocia┼╝ pojazd ten doprowadzi┼é obydwu na skraj bankructwa, by┼é inspiracj─ů dla s┼éynnego Jeepa Willysa ÔÇô g┼é├│wnie je┼Ťli chodzi o elementy zawieszenia i nap─Öd 4├Ś4. System wie┼╝yczek trafi┼é nast─Öpnie do bombowc├│w B-17 i B-29.

Podczas II wojny ┼Ťwiatowej samochody z nap─Ödem na cztery ko┼éa by┼éy produkowane na niespotykan─ů dot─ůd skal─Ö. W samej Ameryce P├│┼énocnej wyprodukowano ponad 1,5 miliona samochod├│w, kt├│re dzi─Öki uzgodnieniom programu Lend-Lease trafi┼éy na ca┼éy ┼Ťwiat. Mimo to pierwsze wdro┼╝enie nap─Ödu na wszystkie ko┼éa w bardziej kompaktowych pojazdach okaza┼éo si─Ö problematyczne nawet w czasie wojny. Amerykanie byli (r├│wnie┼╝ dzi─Öki Tuckerowi i Millerowi) pierwszymi, kt├│rzy odnie┼Ťli sukces, czego efektem by┼é s┼éynny Jeep. Po pierwszych 2700 sztukach, znanych jako Bantam 4x4s, pojawi┼éo si─Ö ponad 700 000 lekkich, uniwersalnych pojazd├│w 4├Ś4 produkcji Ford i Willys-Overland.

ZSRR najpierw u┼╝ywa┼é Jeep├│w, a nast─Öpnie opracowa┼é w┼éasne GAZ 64 i GAZ 67. W Niemczech standardowym lekkim samochodem wojskowym by┼é K├╝belwagen oparty na KdF-Wagen, kt├│ry p├│┼║niej sta┼é si─Ö VW Beetle. Zaprojektowany przez Porsche samoch├│d mia┼é zamontowany z ty┼éu silnik i nap─Öd na tylne ko┼éa. Pod sam koniec wojny pierwszy Jeep CJ-2A pojawi┼é si─Ö w USA, a zaraz potem pierwszy Land Rover Series I zosta┼é wprowadzony na rynek brytyjski. Te dwa modele by┼éy zwiastunem pierwszego prawdziwego prze┼éomu na rynku cywilnym dokonanego przez samochody 4├Ś4. Przed nimi by┼éa jednak jeszcze d┼éuga droga ÔÇô pojazdy z nap─Ödem na wszystkie ko┼éa by┼éy nadal uwa┼╝ane za u┼╝ytkowe i do zwyk┼éych, ulicznych zastosowa┼ä wci─ů┼╝ jeszcze by┼éo im daleko.

W nast─Öpnym tek┼Ťcie przyjrzymy si─Ö powojennemu rozwojowi 4├Ś4 i sposobowi, w jaki rajdy przyczyni┼éy si─Ö do wprowadzenia samochod├│w 4├Ś4 do codziennego u┼╝ytku. W kolejnych ods┼éonach zapoznamy si─Ö za┼Ť z technicznymi aspektami systemu i dodamy kilka wskaz├│wek, jak prowadzi─ç go zim─ů.

Ostatnie newsy